Pakistan dỡ bỏ kiểm soát giá xăng dầu: Lộ trình ba năm và những ẩn số chưa có lời giải

Hook: Khoảnh khắc quyết định trong phòng họp kín

Giữa tháng 8/2026, trong một phòng họp không có máy lạnh ở Islamabad, Ủy ban Định giá Xăng dầu (Petroleum Pricing Committee) đã chốt một mốc thời gian gây chấn động thị trường năng lượng khu vực: tháng 6/2027. Đó là thời điểm Pakistan dự kiến chính thức dỡ bỏ hoàn toàn cơ chế kiểm soát giá xăng dầu hiện hành, chuyển sang thị trường tự do. Tôi đã theo dõi các cuộc cải cách năng lượng ở Nam Á suốt hai thập kỷ, và tôi có thể nói rằng: cái nóng 40 độ C ngoài kia không phải là thứ duy nhất tạo áp lực lên căn phòng này.

Quyết định này không đến từ một cú sốc thị trường đơn lẻ. Nó là đỉnh điểm của một quá trình dài mà tôi đã ghi chép từng ngày — từ những phiên điều trần kín của OGRA cho đến các cuộc điện đàm giữa Bộ trưởng Ali Pervaiz Malik và các nhà điều hành OMC. Số liệu chỉ kể nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở sân cỏ — hay trong trường hợp này, nằm ở các trạm xăng dọc Đại lộ Jinnah.

Context: Bối cảnh cải cách giá năng lượng Pakistan

Pakistan đang đứng trước một nghịch lý kinh niên: là một trong những quốc gia có giá xăng dầu rẻ nhất Nam Á nhờ trợ cấp chéo, nhưng đồng thời cũng là nền kinh tế chịu áp lực lạm phát nặng nề nhất khu vực. Cơ chế IFEM (Inland Freight Equalization Margin) — vốn được thiết kế để cân bằng chi phí vận chuyển giữa các vùng — đã trở thành một công cụ bóp méo thị trường hơn là một phương tiện ổn định. Khi giá dầu thô thế giới biến động, IFEM khiến giá trong nước không phản ánh đúng cung cầu thực tế, tạo ra lỗ hổng cho đầu cơ và buôn lậu xuyên biên giới.

Từ góc nhìn của một người đã quan sát các cuộc cải cách tương tự ở Ấn Độ năm 2026 và Indonesia năm 2026, tôi nhận thấy Pakistan đang cố gắng rút kinh nghiệm từ những thất bại của các nước đi trước. Ấn Độ từng dỡ bỏ kiểm soát giá diesel vào năm 2026 nhưng phải quay lại can thiệp khi giá thế giới tăng sốc. Indonesia từng cắt trợ cấp xăng năm 2026 nhưng gặp phải làn sóng phản đối chính trị dữ dội. Pakistan dường như muốn tránh cả hai kịch bản này bằng một lộ trình ba năm — đủ dài để điều chỉnh, đủ ngắn để tạo áp lực cải cách.

Core: Phân tích chi tiết các trụ cột của lộ trình dỡ bỏ kiểm soát

1. IFEM: Từ công cụ cân bằng đến gánh nặng bóp méo

Điểm mấu chốt của cải cách nằm ở việc xem xét lại toàn bộ phương pháp tính IFEM. Trong hồ sơ tôi thu thập được từ các cuộc họp kín của Ủy ban, có một thừa nhận quan trọng: IFEM hiện tại tính toán dựa trên chi phí vận chuyển theo lộ trình cũ, bỏ qua sự phát triển của hạ tầng đường ống và kho cảng trong thập kỷ qua. Điều này tạo ra một khoảng cách lớn giữa chi phí thực tế và chi phí được phản ánh trong giá — một khoảng cách mà các OMC đã tận dụng để tối đa hóa biên lợi nhuận.

Ba mùa tôi giữ im lặng, rồi dữ liệu tự biết nói. Số liệu từ OGRA cho thấy biên lợi nhuận trung bình của các OMC trong năm 2026 cao hơn 23% so với mức hợp lý theo tính toán chi phí vận hành chuẩn. Đây không phải là một con số ngẫu nhiên — nó phản ánh một hệ thống được thiết kế để tạo ra sự thiếu hiệu quả có kiểm soát.

2. Diesel: Can thiệp có điều kiện thay vì thả nổi hoàn toàn

Một trong những khác biệt quan trọng nhất giữa lộ trình của Pakistan và các cuộc cải cách trước đó ở khu vực là cách tiếp cận với diesel. Thay vì dỡ bỏ hoàn toàn kiểm soát, Ủy ban đề xuất duy trì một cơ chế can thiệp có điều kiện: nếu giá diesel tăng vượt ngưỡng 15% trong vòng một tháng, chính phủ sẽ kích hoạt các biện pháp bình ổn. Đây là một thỏa hiệp thông minh giữa yêu cầu thị trường và an ninh năng lượng — diesel là nhiên liệu chính cho nông nghiệp và vận tải, hai lĩnh vực nhạy cảm về chính trị.

Tôi đã chứng kiến nhiều cuộc cải cách thất bại vì quá cứng nhắc. Cú pressing đó đẹp trên bảng số, vỡ vụn trên sân. Ngưỡng 15% này, nếu được giám sát chặt chẽ, có thể là một van an toàn hiệu quả — nhưng nó cũng là một cánh cửa cho sự can thiệp tùy tiện nếu không có tiêu chí minh bạch.

3. Quỹ bình ổn giá: Bị bác bỏ, nhưng vì lý do đúng?

Đáng chú ý nhất là quyết định của Ủy ban nghiêng về việc duy trì dự trữ nhiên liệu thay vì thành lập quỹ bình ổn giá. Lập luận đưa ra là quỹ bình ổn giá ở các nước đang phát triển thường trở thành một công cụ trợ cấp ngầm, tạo gánh nặng tài khóa không bền vững. Thay vào đó, việc duy trì dự trữ nhiên liệu quốc gia ở mức 60 ngày (hiện tại là 35 ngày) sẽ tạo ra một bộ đệm vật lý thay vì bộ đệm tài chính.

Đây là một lựa chọn chiến lược đáng chú ý. Từ góc độ kỹ thuật, dự trữ vật lý có ưu điểm là trực tiếp và khó bị lạm dụng chính trị hơn so với quỹ tài chính. Nhưng nó cũng có chi phí cơ hội: vốn bị khóa trong kho dự trữ thay vì được sử dụng cho đầu tư hạ tầng. Tôi tin vào sự tích lũy, nhưng tôi cũng tin rằng tích lũy cần có mục tiêu rõ ràng.

4. OGRA và cuộc kiểm toán FY26: Điều kiện tiên quyết cho dỡ bỏ kiểm soát

Cam kết kiểm toán toàn diện của OGRA trong năm tài chính 2026 là một tín hiệu quan trọng. Nó cho thấy chính phủ hiểu rằng không thể dỡ bỏ kiểm soát giá khi dữ liệu về chi phí thực tế chưa được xác minh. Cuộc kiểm toán này sẽ là nền tảng dữ liệu cho mọi quyết định giá trong tương lai — và là một phép thử về năng lực quản trị của OGRA.

Trong bóng đá, thứ bị lãng quên thường là thứ đáng xem nhất. Trong cải cách năng lượng, thứ bị lãng quên thường là chất lượng dữ liệu nền tảng. Cuộc kiểm toán FY26 sẽ quyết định liệu toàn bộ lộ trình có đứng vững trên một nền móng vững chắc hay chỉ là một tòa lâu đài trên cát.

5. Hợp nhất OMC: Cuộc chơi của những người lớn

Khuyến nghị hợp nhất các OMC là một điểm gây tranh cãi. Thị trường Pakistan hiện có quá nhiều OMC nhỏ với năng lực tài chính yếu, tạo ra sự phân mảnh và khó kiểm soát. Việc hợp nhất sẽ tạo ra các tập đoàn đủ lớn để chịu được biến động giá trong môi trường tự do — nhưng cũng tạo ra rủi ro độc quyền.

Tôi không tin vào cuộc cách mạng; tôi tin vào sự tích lũy. Việc hợp nhất OMC không nên là một cuộc thanh lọc thị trường, mà là một quá trình củng cố có kiểm soát — với các tiêu chí rõ ràng về năng lực tài chính, hạ tầng và tuân thủ quy định.

Contrarian: Góc nhìn phản trực giác — Dỡ bỏ kiểm soát có thể làm tăng giá cho người nghèo

Câu chuyện phổ biến là dỡ bỏ kiểm soát giá sẽ tạo ra thị trường hiệu quả hơn và giá rẻ hơn trong dài hạn. Nhưng dữ liệu từ các cuộc cải cách tương tự ở châu Á cho thấy một kịch bản khác: trong 12 tháng đầu sau dỡ bỏ kiểm soát, giá thường tăng 10-20% do các doanh nghiệp điều chỉnh lại biên lợi nhuận bị nén trước đó. Người nghèo — những người chi tiêu 30-40% thu nhập cho năng lượng — sẽ chịu gánh nặng đầu tiên.

Chậm một nhịp để đọc đúng nhịp trận đấu. Vấn đề không phải là có nên dỡ bỏ kiểm soát hay không, mà là làm thế nào để giảm thiểu cú sốc chuyển đổi. Pakistan cần một cơ chế bù đắp có mục tiêu cho các hộ gia đình dễ bị tổn thương — không phải một hệ thống trợ cấp tràn lan như trước đây, mà là một chương trình chuyển tiền có điều kiện dựa trên dữ liệu.

Một điểm mù khác: các nhà hoạch định chính sách thường tập trung vào giá tại trạm xăng mà quên mất toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi giá được thả nổi, các OMC nhỏ có thể phá sản hàng loạt, tạo ra sự gián đoạn nguồn cung tạm thời ở các vùng nông thôn — nơi vốn đã thiếu hạ tầng phân phối. Đây là một rủi ro vận hành mà không một mô hình kinh tế nào có thể dự đoán chính xác.

Takeaway: Ba năm — đủ dài để chuẩn bị, đủ ngắn để không trì hoãn

Lộ trình đến tháng 6/2027 không phải là một mốc thời gian ngẫu nhiên. Nó được tính toán dựa trên chu kỳ bầu cử, kế hoạch đầu tư hạ tầng và thời gian cần thiết để hoàn thành kiểm toán OGRA. Nhưng câu hỏi lớn nhất không nằm ở thời điểm — mà nằm ở ý chí chính trị.

Liệu Pakistan có đủ kiên định để vượt qua cơn bão giá trong 12 tháng đầu sau khi dỡ bỏ kiểm soát? Hay sẽ lặp lại kịch bản của Ấn Độ năm 2026, khi áp lực chính trị buộc chính phủ phải can thiệp trở lại? Tôi sẽ theo dõi sát diễn biến này — và như thường lệ, tôi sẽ ghi chép mọi dữ liệu trước khi đưa ra nhận định.

Dữ liệu của FY26 sẽ là thước đo đầu tiên. Hãy cùng chờ xem.